Sinds begin vorige maand loopt er een campagne van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) onder de titel "Ja of Nee?" Het gaat om een campagne om er bij het publiek op aan te dringen zich als donor te laten registreren. Nu moge men van orgaandonatie denken wat men wil, maar alleen vanwege het concert van alle mogelijke maatschappelijke instanties, de massamedia en de staat in het dringen van mensen tot het maken van een keuze, ben ik al uitermate op mijn hoede.

We mogen van geluk spreken dat ondanks alle publicitair geweld (men denke aan de grote donorregistratieshow van BNN) het voorstel van een 'geen-bezwaar'-systeem inzake orgaandonatie er destijds niet door is gekomen. In zo'n situatie is het in feite zo dat een ontzield lichaam automatisch aan de staat vervalt. De dwang tot altruïsme mag er dan niet zijn gekomen, de drang is er destemeer. Allerwege wordt er op aangedrongen dat men een keuze maakt en dat men er voor kiest om toe te stemmen in het gebruik van de eigen organen na overlijden. Aan dit verschijnsel liggen twee onjuiste visies ten grondslag, ten eerste de visie dat het individu geheel en alleen in dienst staat van de gemeenschap en ten tweede de visie dat organen niet meer zijn dat uitwisselbare onderdelen die naar believen gebruikt kunnen worden om anderen op te lappen.

Tegenover die eerste onjuiste visie moeten ten eerste stellen dat het slechts om donatie gaat wanneer het individu er zelf voor kiest, overeenkomstig de herkomst van het woord donatie (van het Latijn donare = schenken). Ten tweede mogen we stellen dat in onze christelijke cultuur het christelijk mensbeeld een leidend concept moet zijn. De mens is geschapen naar Gods beeld en heeft van daaruit zelf de verantwoordelijkheid, plicht en roeping om coram Deo ethische keuzes te maken met betrekking tot zijn eigen lichaam overeenkomstig de menselijke integriteit en waardigheid. De staat of  de gemeenschap mag niet in die keuzes treden en kan ook geen eigendomsrecht doen gelden op het lichaam van een individu, ook niet op het ontzielde lichaam van een individu. God heeft immers niet alleen de ziel maar ook het lichaam geschapen en ziel en lichaam zijn een eenheid. De mens is het eigendom van God, niet van staat of gemeenschap en de mens is rentmeester over zijn eigen lichaam. Dat wil zeggen dat het aan een individu is en niet aan een gemeenschap of de staat om te beslissen tot het afstaan van organen. Overigens moeten we er voor waken dat de term rentmeesterschap in dezen een eigen leven gaat leiden.

Dat brengt me bij de bezwaren tegen de tweede onjuiste visie, namelijk dat organen dingen zijn waar we mee kunnen handelen. We moeten er in dat licht voor hoeden een term als rentmeesterschap, die zich leent voor een economisch verstaan, verkeerd aan te wenden. Organen worden dan een commoditeit. We moeten onderkennen dat deze manier van denken al heeft postgevat in het maatschappelijk discours over orgaandonatie; de vraag naar organen is groter dan het aanbod. Op deze markt is het echter zo dat prijs geen rol speelt, in Nederland althans, dat bemoeilijkt ogenschijnlijk de afstemming van vraag en aanbod en het is vervolgens niet meer dan logisch,  dat er op andere wijze aangestuurd wordt op het vergroten van het aanbod, namelijk door drang in de vorm van propaganda die leidt tot sociale druk.¹ Bij gebrek aan een onzichtbare hand, moet er maar een zeer opzichtige hand worden ingezet. Dat het belang van het individu absoluut ondergeschikt gemaakt wordt aan het belang van de gemeenschap is overigens niets minder dan een klassiek symptoom van ideologisch doorgedreven vrije marktdenken. 

__________

1. Naast de klassieke posters en tv-/radiospotjes worden op de campagnewebsite van het ministerie van VWS mensen bijvoorbeeld aangemoedigd hun vrienden te e-mailen over hun keuze en om mensen aan te moedigen tot donorregistratie op sociale netwerken op het internet.