In de speelfilm Apocalypto van Mel Gibson zien we een duidelijk verschil tussen enerzijds de Maya’s die in een dorpsgemeenschap in het regenwoud wonen, een zuiver gemeenschapsleven met bijbehorende godsdienst en verbondenheid met grond en bezit hebben en derhalve ook een rustig en vreedzaam leven leiden en anderzijds de vechtersbazen uit de grote stad die slaven komen halen om hun afgodendienst gebaseerd op mensenoffers in stand te houden. Gibson zet meesterlijk het contrast tussen de traditionele gemeenschap en de ontwortelde stad neer. De overgang van het dichtbebladerde, malse groen van het regenwoud, waar mensen zelf voorzien in hun voedsel en iedereen genoeg heeft, naar de dorre, uitgeputte vlakte waar niets meer groeit en mensen werkeloos langs de weg zitten omdat de oogst is mislukt en hutje aan mutje elkaar bijten en vereten is confronterend door z’n herkenbaarheid.
Waar het fundamenteel mis gaat met de grote stad is in de verschuiving van de opvattingen over eigendom en dat heeft gevolgen voor al het andere, zoals godsdienst, economie, maatschappelijk leven. In de stad die Gibson schetst is het bezit verschoven van de gemeenschap naar een bureaucratie. De bureaucraten zijn zo niet alleen eigenaar geworden van al het bezit en de grond van de gemeenschap, maar ook van alle problemen van de gemeenschap. En omdat de bureaucraten de nieuwe eigenaren zijn van de problemen wordt ook van hen de oplossing verwacht. En bij het vinden van een oplossing gaan de bureaucraten (letterlijk) over lijken. Dat kunnen ze, ze hebben inmiddels immers ook bezit genomen van de mensen. Ze slachten de slaven uit de dorpen en de burgers van de stad juichen toe. De burgers zijn verworden tot cliënten van een bureaucratie die hen moet redden.
Tom de War zegt hierover:
“Clients are people who are dependent upon and controlled by their helpers and leaders. Clients are people who understand themselves in terms of their deficiencies and people who wait for others to act on their behalf.
Citizens, on the other hand, are people who understand their own problems in their own terms. Citizens perceive their relationship to one another and they believe in their capacity to act. Good clients make bad citizens. Good citizens make strong communities.”
De cliëntenmentaliteit die Apocalypto illustreert heeft pas echt een vlucht genomen sinds onze industriële economie tot wasdom is gekomen. Voordien lag de beperkte controle die er was over buurten, gezondheid, onderwijs en zulks meer primair bij de lokale gemeenschap, omdat zo vele producten en diensten, zowel publiek als privaat, lokaal geproduceerd en verkocht werden. Met de opkomst van een industriële economie met massaproductie begonnen we ook bureaucraten in te huren om te doen wat familie, buurten, kerken en verenigingen altijd hadden gedaan.
We begonnen met de beste bedoelingen, om de verse wonden van een industriële, stedelijke samenleving te helen. We vergrootten onze voortvarendheid in tijden van economische tegenslag die de capaciteit van gezinnen en gemeenschappen verder onder druk zetten. En we hielden de vaart erin terwijl toenemende welvaart en mobiliteit de oude banden van een geografische gemeenschap vervaagden, wat ons ouderen die ver van hun kinderen verwijderd zijn, werklozen die niet bij hun buurt betrokken zijn en kerken die in toenemende mate leeg zijn, opleverde. Tijdens deze ontwikkeling zijn we iets kostbaars kwijt geraakt. Het progressieve vertrouwen in neutrale ambtenaren en betaalde deskundigen maakte blind voor de gevolgen van het uit handen nemen van verantwoordelijkheden van gezinnen en gemeenschappen.